1961 anayasası özellikleri


27 Mayıs 1960 ihtilali ile Demokrasi Parti Hükümeti devrilmiş, Milli Birlik Komitesi (MBK) yönetime el koymuş, ve bir kanun çıkartarak mevcut Anayasanın birçok hükmünü değiştirmiş ve geçici bir anayasal düzen kurmuştur. Buna göre MBK, TBMM’nin yetkilerini üstlenmiş, yürütme yetkisini ise bizzat seçtiği bakanlar aracılığıyla kullanmmıştır. Bakanları atama yetkisine sahip olan devlet başkanı makamı, hem cumhurbaşkanlığını, hem başbakan, hem başkomutan ve hem de MBK başkanının yetkilerine sahip kılınmıştır.

Bu dönemde yeni bir Anayasa yapmak için bir kurucu meclis oluşturulmuştur. Mevcut Anayasayı darbe ve güç kullanarak ortadan kaldıran ve kendi koydukları kurallarda yeni bir Anayasa hazırlayan iktidara “asli kurucu iktidar” denir. Demokratik ilkelere ve hukuk devletine uygun değildir.

Anayasayı mevcut anayasanın koyduğu kurallara uyarak değiştiren bu kurallar çerçevesinde yani bir anayasa hazırlayan iktidara ise “tali kurucu iktidar” denir.

Buna göre 1961 ve 1982 Anayasalarımız demokratik hukuk devletinde yeri olmayan usullerle asli kurucu iktidarlar tarafından hazırlanmıştır.

Çoğunlukçu demokrasi anlayışından çoğulcu demokrasi anlayışına geçiş: Bu anlayışla birlikte her şeyden önce egemenliğin tek başına TBMM’ce kullanılması anlayışından vazgeçilerek egemenliğin Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organlar eliyle kullanılacağı benimsenmiştir. Buna paralel olarak kanunların Anayasaya aykırı olmayacaı hükmü getirilmiş ayrıca kanunlarıkn Anayasaya uygunluk denetiminin sağlanabilmesi için ilk kez Anayasa Mahkemesi (1961 ylında) kurulmuştur.

1961 Anayasasında yer alan Anayasa Mahkemesinin kurulması ile birlikte yasamanın çalışmaları yargı denetimine tabi olmuştur. Anayasa Mahkemesi meclisin aldığı kararların Anayasaya uygunluğunu denetler. Aynı zamanda yürütme organı olan Bakanlar Kurulunun da çıkardığı olağan Kanun Hükmünde Kararnameler yine bu denetime tabidir.

Bu Anayasa ile 1924 Anayasasının yürütme ve yasama yetkilerini teorik olarak mecliste toplanmasının aksine yumuşak bir kuvvetler ayrılığı anlayışı kabul edilmiştir. Böylece devlet iktidarı farklı organlar arasında paylaşılmıştır. Nitekim yasama erkinin çift meclis tarafından paylaşılması, yine yürütme erkinin Cumhurbaşkanı ile Bakanlar Kurulu arasında paylaştırılması bu anlayışın uzantılarıdır. Cumhurbaşkanın görev süresi de bu Anayasa ile yedi yıla çıkarılmıştır.

1961 Anayasası, siyasal partileri toplumun vazgeçilmez unsurları olarak hukuki güvence altına almış, işçilere toplu sözleşme ve grev hakları ile sendika kurma haklarını tanımış, önceden izin almaksızın dernek kurabilme, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının organların kendi üyelerinin belirlenmesi gibi bir çok hakkı anayasal güvenceye almıştır. 1961 anayasası sivil halkın siyasi yaşama sadece oy vererek katılmayıp baskı grubu oluşturmak suretiyle de etkin olmalarını arzulamıştır.

Temel haklar konusunda da 1961 Anayasası 1924 Anayasasına göre daha çağdaş düzenlemeler öngörmüştür. Çünkü 1924 Anayasası hürriyetleri sadece ismen saymış, sınırlarını belirlemeyi kanunlara bırakmıştır. 1961 Anayasası ise özgürlükleri saydıktan sonra yasamanın bu hürriyetler hakkında neleri yapamacağı yani sınır getirebileceği alanı da belirtmiştir.

Buna göre; temel hak ve özgürlükler ancak kanunla ve Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olmalıdır. Hangi sebeple olursa olsun bu haklar sınırlandırılırken söz knusu hakkın özüne dokunulamayacaktır. Temel hak ve özgürlüklerin kötüye kullanılmasını yasaklayarak bu konuda genel sınırlama sebepleri öngörmüş ancak bu hüküm 1982 Anayasası ile kaldırılmıştır.

1961 anayasasının ilkleri

  • İlk kez parlamenter sisteme geçilmiştir.
  • Kanuniesasi sayılmaz ise ilk kez çift meclisli Anayasadır. Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu’ndan oluşur.
  • Demokratik devlet, hukuk devleti, insan haklarına dayalı devlet ifadeleri ilk kez kullanılmıştır.
  • İlk kez çoğulcu demokrasi anlayışı benimsenmiştir.
  • Yasamanın yargısal denetimini yapacak olan Anayasa Mahkemesi ilk kez kurulmuştur.
  • Sendika, grev, toplu iş sözleşmesi gibi sosyal haklar Anayasaya girmiştir.

Maddeler halinde 1961 anayasası

  • Temel hak ve özgürlüklere geniş ölçüde yer verilen anayasamızdır.
  • Anayasa mahkemesi kurulmuştur
  • Hakimler yüksek kurulu kurulmuştur.
  • Hukuk devleti ilkesi ve sosyal devlet ilkesi ilk kez 1961 anayasasında gelmiştir.
  • Milli güvenlik kurulu kurulmuştur
  • Diyanet işleri başkanlığı kurulmuştur
  • Önemli maddelerden birisi olan çoğulcu demokrasi anlayışı benimsenmiştir.
  • İnsan haklarına dayalı devlet modeli benimsenmiştir. (1982 anayasası insan haklarına saygılı devlet modelini benimsemiştir.1982 anayasasından bu yönüyle de ayrılır.)
  • Sendika kurma ve grev hakkı 1961 anayasası ile beraber gelmiştir.
  • 1961 anayasası ile parlementer sisteme geçilmiştir.
  • Darbe anayasasıdır.
  • Cumhurbaşkanı görev süresi 7 yıl ve tek sefer kuralı getirilmiştir.
  • Parlamenter sisteme geçilmiş, tek dereceli seçime karar verilmiştir.
  • En demokratik anayasamızdır.
  • Sert ve kazuistik bir anayasadır.(1982 anayasası en sert ve kazuistik anayasamızdır.)
  • Kuvvetler ayrılığı ilkesi benimsenmiştir.

Like it? Share with your friends!

0 Comments

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir